Qyteti shqiptar i Vlorës do të ketë muzeun e tij hebraik në vitin 2025. I vendosur brenda qytetit të vjetër, muzeu i projektuar nga studio Kimmel Eshkolot Architects i Tel Avivit, do të jetë një pol kulturor i futur në kuadrin e një ndërtese historike rreth së cilës është projektuar, e cila do të gjurmojë historinë e komunitetit hebre shqiptar nga koha romake deri në ditët e sotme.
Atribune shkruan se muzeu inovativ bazohet në tre elementë kyç: ndërtesa e periudhës së restauruar me kujdes me shtimin e një krahu të ri; një zonë ekspozite e hapur; një pavion që lidh dy strukturat. Secila prej strukturave është e pozicionuar me kujdes për të lejuar kalimet e këmbësorëve midis Rrugës Perlat Rexhepi dhe Rrugës Ceno Sharrës. Salla e hapur është krijuar në sheshin përballë, duke krijuar hapësira të reja të cilat përveç rinovimit të planimetrisë urbane të asaj zone të qytetit, kontribuojnë edhe në dialogun mes tij dhe muzeut.
Për më tepër, hyrja do të krijojë një rrugicë që sugjeron të vizitohet ndërtesa historike, duke zbuluar një pjesë të brendshme të muzeut, e dukshme përmes një dere xhami.
Muzeu mishëron të ardhmen e qëndrueshmërisë në arkitekturë dhe dizajn, duke ruajtur pjesë të mëdha të ndërtesës historike, muret prej guri të së cilës, me cilësitë e tyre termike, do të luajnë një rol kyç në kursimin e energjisë. E njëjta teknikë do të përdoret edhe për ndërtimin e krahut të ri të muzeut, për të cilin do të përdoret guri lokal; vetëm një zonë e jashtme do të jetë e veshur me gurin e Jeruzalemit nga Izraeli. Hapësirat e ekspozitës së përkohshme do të jenë fleksibël, kështu që ju mund të eksperimentoni me struktura të ndryshme dhe do të keni një tavan të pajisur me panele akustike dhe pajisje të tjera. Dhomat mund të errësohen për rastet kur duhet të përdoret projektori për video.
Hebrenjtë në Shqipëri, një histori me rrënjë të lashta
Vendbanimet hebreje në Shqipëri datojnë në vitin 70 pas Krishtit, në mesin e epokës romake. Sipas historianit shqiptar Apostol Kotani, pasardhësit e atyre hebrenjve të parë themeluan sinagogën e parë në vend në Sarandë, midis shekujve IV dhe V. Pas kaosit të pushtimeve barbare pas rënies së Perandorisë Romake, që dobësuan qendrat urbane romako-bizantine të Shqipërisë, me ringjalljen e urbanistikës, një farë mirëqenie gjeti edhe komuniteti hebre. Në shekullin e 13-të në Durrës merrej me tregtinë e kripës.
Ndërsa aktivitetet e hebrenjve në Vlorë datojnë në vitin 1426, kur me mbështetjen e osmanëve, një nga komunitetet e tyre u vendos në qytetin e Adriatikut, duke u marrë me tregtinë e erëzave, lëkurës, pëlhurave me Turqinë. Në shekullin e XVI komunitetet më të rëndësishme hebraike ishin ato të Vlorës dhe të Beratit, të tjera më të vogla kishte në Kavajë, Himarë, Delvinë, Elbasan. Shekujt në vazhdim kaluan të qetë, deri në kohën e rënies së Perandorisë Osmane. Gjatë kryengritjeve nacionaliste shqiptare të vitit 1911, komuniteti hebre u akuzua për bashkëpunim me rebelët nacionalistë shqiptarë dhe si rezultat i hakmarrjes, shumë hebrenj u larguan nga vendi.
Në fund të viteve 30, nën pushtimin italian, ishin vetëm 204. Ligjet racore (të zbatuara edhe në Shqipëri) dhe pushtimi gjerman pasues, nuk arritën t’i zhdukin hebrenjtë nga vendi, sepse ata mbroheshin bujarisht nga popullsia vendase e krishterë dhe myslimane, deri në atë pikë sa shumë hebrenj nga Evropa zgjodhën të emigronin në Shqipëri. Duke i shpëtuar rrezikut të kampeve, nga viti 1945 komuniteti hebre u gjend nën diktaturën e Enver Hoxhës, por nuk përjetuan diskriminim apo persekutim. Që nga viti 1991, pothuajse të gjithë hebrenjtë e Shqipërisë emigruan në Izrael dhe sot janë vetëm disa dhjetëra, pothuajse të gjithë në Tiranë.
